Ferrolterra máxica: lendas e historia antiga
San Andrés de Teixido: «vai de morto quen non foi de vivo»
Nun pregue dos cantís da Serra da Capelada (Cedeira) está o santuario máis máxico de Galicia. O dito resúmeo: «A San Andrés de Teixido vai de morto quen non foi de vivo». Cóntase que as almas que non cumpriron a visita volven convertidas en lagarto, sapo ou cobra: por iso non se mata ningún animal no camiño, non vaia ser unha alma en romaría. A tradición pide deixar unha pedra nos milladoiros e levar un ramiño de herba de namorar, con sona de axudar no amor.
Meigas, mouras e Santa Compaña
«Habelas, hainas», di o refrán das meigas. A imaxinación galega poboa o monte de mouras —fermosas mulleres encantadas que peitean o cabelo con peite de ouro e gardan tesouros en castros e mámoas— e teme a Santa Compaña, a procesión nocturna das ánimas que percorre as corredoiras guiada por un vivo cunha cruz. Son relatos que aínda se contan á calor da lareira.
Mámoas e megalitos: a montaña dos mortos antigos
Hai máis de 6.000 anos, os primeiros poboadores ergueron mámoas (túmulos funerarios) polas serras. A Serra da Faladoira, de As Pontes a Mañón e Ortigueira, é unha das maiores concentracións megalíticas do país: o investigador ferrolán Federico Maciñeira catalogou máis de cen, e só na cubeta de As Pontes contáronse unhas 125 en 28 km². Entre elas salienta a anta Forno dos Mouros. Federico Maciñeira mostrou que moitas mámoas se aliñan seguindo antigos camiños de cresta: o que unía As Pontes co Porto de Bares —despois Camiño dos Arrieiros— está xalonado de túmulos. En Narón, a Pena Molexa —enorme pedra en equilibrio, escenario da Lenda da Moura— aínda xunta cada verán unha recreación das súas lendas.
Non fai falta subir á serra: o propio concello de Ferrol, costeiro e moi urbanizado, conserva 64 túmulos (mámoas ou «madorras») repartidos polos montes de Brión e Chamorro. Xa en 1867 o historiador Leandro Saralegui deixou constancia de dous dólmenes nas alturas de Chamorro, hoxe desaparecidos. Moitas destas mámoas acabaron servindo de marco entre parroquias.
Os castros e o mundo celta ártabro
Na Idade do Ferro, esta costa era dos ártabros, o pobo castrexo do golfo Ártabro (as rías de Ferrol, Ares, Betanzos e A Coruña); os romanos chamárono Portus Magnus Artabrorum. Erguíanse castros —poboados fortificados no alto— por toda a comarca. O Castro de Punta dos Prados (Espasante, Ortigueira) conserva restaurada e visitable unha sauna castrexa coa súa pedra formosa, un baño ritual de vapor de hai máis de dous mil anos. Cada xullo, o Festival de Ortigueira celebra esa herdanza celta con música de medio mundo.
A pegada romana
A romanización chegou á Gallaecia sobre todo de forma pacífica. Roma buscaba ouro: en Ferrol explotáronse as minas de Covas (a carón da praia de Ponzos) e de Montefaro. Na costa houbo factorías de salgadura de peixe, como a de Espasante. E en Estaca de Bares (Mañón), o punto máis ao norte da península, o ciclópeo Coído de Bares —un espigón de enormes bólos de granito— atribúese tradicionalmente a navegantes fenicios (segundo Maciñeira) e a un uso posterior romano; a súa orixe exacta segue en debate.
As lendas recóllense como tradición oral galega; os datos arqueolóxicos, de fontes públicas (Turismo de Galicia, concellos, Wikipedia) e da obra de Federico Maciñeira.